De Nederlandse energiemarkt bestaat uit meerdere handelsmarkten die samen bepalen hoe elektriciteit wordt gepland, verhandeld en in realtime gebalanceerd. Elke markt heeft zijn eigen tijdshorizon, van jaren vooruit tot realtime, en speelt een specifieke rol in het stabiel en betaalbaar houden van het elektriciteitssysteem. Welke markten er zijn en hoe zij samenwerken, leggen we je graag uit.
Energiemarkten zijn handelsplaatsen waar elektriciteit wordt gekocht, verkocht en geprijsd op verschillende momenten in de tijd. Omdat stroom niet eenvoudig op het net kan worden opgeslagen, moet de productie continu worden afgestemd op de vraag. Daarom bestaan er meerdere markten naast elkaar, zoals de langetermijnmarkten die prijszekerheid bieden, en realtime markten die het net direct stabiliseren. Samen zorgen deze markten ervoor dat er altijd voldoende elektriciteit beschikbaar is, tegen een zo voorspelbaar mogelijke prijs, en dat het systeem veilig blijft functioneren.
De futures- of termijnmarkt is de langetermijnmarkt waarop energieproducenten, leveranciers en industriële afnemers elektriciteit maanden tot jaren vooruit inkopen of verkopen. Deze markt draait vooral om het afdekken van risico’s en het creëren van prijszekerheid voor de toekomst.
Kernkenmerken van de futuresmarkt
De day-aheadmarkt is de markt waarop producenten, leveranciers en grote afnemers één dag van tevoren elektriciteit inkopen of verkopen. Voor elk uur van de volgende dag wordt een prijs vastgesteld op basis van biedingen en vraag. Deze markt vormt daarmee de ruggengraat van de dagelijkse planning binnen het elektriciteitssysteem.
Kernkenmerken van de day-aheadmarkt
De intradaymarkt maakt het mogelijk om binnen dezelfde dag posities bij te sturen op basis van de meest actuele inzichten. Zodra verwachtingen veranderen, bijvoorbeeld door gewijzigde weersvoorspellingen of onverwachte productie- en verbruiksafwijkingen, kunnen marktpartijen hun eerder geplande volumes corrigeren.
Kernkenmerken van de intradaymarkt
De onbalansmarkt is de markt waarop TenneT in realtime de balans tussen productie en verbruik bewaakt. Wanneer de werkelijke situatie afwijkt van de planning uit de day-ahead- en intradaymarkt, grijpt TenneT direct in. De onbalansprijs beloont partijen die de netbalans helpen herstellen en rekent partijen af die het net verder uit balans brengen.
Kernkenmerken van de onbalansmarkt
Naast de day-ahead-, intraday- en onbalansmarkt bestaan er extra markten waarmee TenneT de stabiliteit van het elektriciteitsnet waarborgt. Op deze reserve- en balanceringsmarkten contracteert TenneT vooraf vermogen dat kan worden ingezet wanneer automatische of handmatige correcties nodig zijn. Door de groei van zon- en windenergie neemt de vraag naar deze flexibiliteit snel toe.
De verschillende energiemarkten vormen samen een keten die het elektriciteitssysteem dag en nacht in balans houdt. Elke markt heeft zijn eigen rol en tijdshorizon, maar ze sluiten logisch op elkaar aan. De langetermijnmarkten bepalen de financiële verwachtingen, de day-aheadmarkt legt de basisplanning vast, de intradaymarkt corrigeert afwijkingen binnen dezelfde dag en de onbalansmarkt houdt het net realtime stabiel. Reserve- en balanceringsmarkten leveren daarbij extra zekerheid doordat TenneT vooraf flexibiliteit contracteert voor momenten waarop snelle actie nodig is.
Vaak wordt gesproken over “de elektriciteitsprijs”, maar in werkelijkheid bestaat er niet één prijs. Elke energiemarkt kent zijn eigen prijsvorming. In de praktijk bedoelen mensen meestal de day-aheadprijs, omdat daarop een groot deel van de handel plaatsvindt en deze prijs direct zichtbaar is voor consumenten en bedrijven.
De day-aheadprijzen worden bepaald via het principe van marginale prijsstelling. Producenten bieden hun elektriciteit aan tegen hun variabele kosten, gerangschikt in een zogenaamde merit order: van goedkoop (zon en wind) naar duurder (zoals gascentrales). De vraagcurve loopt daartegenover af. Waar beide curves elkaar kruisen, ontstaat de Market Clearing Price, de prijs die voor dat uur geldt voor alle producenten.
Wanneer er veel duurzame opwek beschikbaar is, ligt de Market Clearing Price laag. Is de vraag hoger dan het aanbod van zon en wind, dan worden duurdere installaties zoals gascentrales ingezet. De variabele kosten van deze centrales bepalen dan de prijs. Hierdoor kunnen elektriciteitsprijzen per uur sterk variëren en rechtstreeks doorwerken in de energierekening van bedrijven en huishoudens.
De energiemarkt wordt steeds dynamischer door de groei van zonne- en windenergie. Flexibiliteit wordt daardoor waardevoller dan ooit. Daarom hebben wij een slim energiemanagementsysteem (EMS), de Smartbox, ontwikkeld dat alle energie-assets binnen een project razendsnel aanstuurt. Denk aan zonneparken, windmolens en laadpleinen.
Maar het EMS kan veel meer dan alleen sturing regelen:
Verandert er iets op de markt, dan schakelt Smartbox binnen 20 milliseconden mee. Smartbox regelt alles, terwijl jij via het Portaal inzicht hebt in alle realtime data. Wil jij deze totaaloplossing aanbieden als energiemaatschappij of energie-installateur? Lees alles over dit innovatieve EMS of meld je direct aan als partner.