Wat zijn energiemarkten?
Energiemarkten zijn handelsplaatsen waar elektriciteit wordt gekocht, verkocht en geprijsd op verschillende momenten in de tijd. Omdat stroom niet eenvoudig op het net kan worden opgeslagen, moet de productie continu worden afgestemd op de vraag.
Daarom bestaan er meerdere markten naast elkaar: langetermijnmarkten die prijszekerheid bieden en realtime markten die het net direct stabiliseren. Samen zorgen ze ervoor dat er altijd voldoende elektriciteit beschikbaar is, tegen een zo voorspelbaar mogelijke prijs, en dat het systeem veilig blijft functioneren.
Futures- of termijnmarkt
De futures- of termijnmarkt is de langetermijnmarkt waarop energieproducenten, leveranciers en industriële afnemers elektriciteit maanden tot jaren vooruit inkopen of verkopen. Deze markt draait vooral om het afdekken van risico’s en het creëren van prijszekerheid voor de toekomst.
Kernkenmerken van de futuresmarkt
- Doel
- Prijszekerheid creëren en financiële risico’s afdekken.
- Tijdshorizon
- Maanden tot meerdere jaren vooruit.
- Wie handelt hier
- Producenten, leveranciers, handelaren en industriële grootverbruikers.
- Invloed op de dagelijkse netbalans
- Zeer beperkt, maar de markt vormt wél de basis voor investeringsbeslissingen en contractafspraken.
Day-aheadmarkt
De day-aheadmarkt is de markt waarop producenten, leveranciers en grote afnemers één dag van tevoren elektriciteit inkopen of verkopen. Voor elk uur van de volgende dag wordt een prijs vastgesteld op basis van biedingen en vraag.
Deze markt vormt daarmee de ruggengraat van de dagelijkse planning binnen het elektriciteitssysteem. Voor Nederland vormt de day-aheadprijs van de EPEX-markt de referentieprijs.
Kernkenmerken van de day-aheadmarkt
- Doel
- Het plannen van productie en verbruik voor de volgende dag.
- Tijdshorizon
- Eén dag vooruit, met uurtarieven.
- Wie handelt hier
- Producenten, leveranciers, handelsbedrijven en grote afnemers.
- Invloed op de dagelijkse netbalans
- Groot: dit is de basisplanning die later wordt bijgestuurd via de intraday- en onbalansmarkt.
Intradaymarkt
Op de intradaymarkt kun je binnen dezelfde dag posities bijsturen op basis van de meest actuele inzichten.
Zodra verwachtingen veranderen, bijvoorbeeld door gewijzigde weersvoorspellingen of onverwachte afwijkingen in productie en verbruik, kunnen marktpartijen hun eerder geplande volumes corrigeren.
Kernkenmerken van de intradaymarkt
- Doel
- Bijsturen van productie en verbruik binnen dezelfde dag.
- Tijdshorizon
- Handel tot vlak voor levering (tot 5 minuten vooraf, afhankelijk van het product).
- Wie handelt hier
- Producenten, leveranciers, handelaren, aggregators en partijen met flexibel vermogen.
- Invloed op de dagelijkse netbalans
- Zeer groot: deze markt vangt de meeste kortetermijnschommelingen op voordat TenneT moet ingrijpen.
Onbalansmarkt (realtime)
De onbalansmarkt is de markt waarop TenneT in realtime de balans tussen productie en verbruik bewaakt. Wijkt de werkelijke situatie af van de planning uit de day-ahead- en intradaymarkt, dan grijpt TenneT direct in.
De onbalansprijs beloont partijen die de netbalans helpen herstellen en rekent partijen af die het net verder uit balans brengen.
Kernkenmerken van de onbalansmarkt
- Doel
- Het direct herstellen van de balans op het elektriciteitsnet.
- Tijdshorizon
- Realtime, per kwartier (soms sneller).
- Wie handelt hier
- Balance Responsible Parties (BRP’s), Balancing Service Providers (BSP’s), aggregators en flexibel vermogen zoals batterijen.
- Invloed op de dagelijkse netbalans
- Maximaal: deze markt houdt het net stabiel en voorkomt storingen.
Reserve- en balanceringsmarkten
Naast de day-ahead-, intraday- en onbalansmarkt bestaan er extra markten waarmee TenneT de stabiliteit van het elektriciteitsnet waarborgt. Op deze reserve- en balanceringsmarkten contracteert TenneT vooraf vermogen dat kan worden ingezet wanneer automatische of handmatige correcties nodig zijn.
Door de groei van zon- en windenergie neemt de vraag naar deze flexibiliteit snel toe. Hoe dit regelvermogen is opgebouwd, lees je op de pagina over de regelmarkt.
Kernkenmerken van de reserve- en balanceringsmarkten
- Doel
- Directe ondersteuning bieden wanneer de frequentie dreigt af te wijken van 50 Hz.
- Tijdshorizon
- Van seconden (automatisch) tot minuten of kwartieren vooraf.
- Wie handelt hier
- Balancing Service Providers (BSP’s), aggregators en eigenaren van flexibel vermogen dat aan de technische eisen voldoet.
- Invloed op de dagelijkse netbalans
- Hoog: deze markten vormen de “veiligheidsbuffer” wanneer productie en vraag snel moeten worden bijgestuurd.
Typische producten
- FCR (Frequency Containment Reserve)
- Automatische reactie binnen seconden.
- aFRR (automatic Frequency Restoration Reserve)
- Automatische bijsturing binnen minuten.
- mFRR (manual Frequency Restoration Reserve)
- Handmatige inzet om grotere afwijkingen te corrigeren.
Hoe werken de energiemarkten in Nederland samen?
De verschillende energiemarkten vormen samen een keten die het elektriciteitssysteem dag en nacht in balans houdt. Elke markt heeft een eigen rol en tijdshorizon, maar ze sluiten logisch op elkaar aan.
- De langetermijnmarkten bepalen de financiële verwachtingen.
- De day-aheadmarkt legt de basisplanning vast.
- De intradaymarkt corrigeert afwijkingen binnen dezelfde dag.
- De onbalansmarkt houdt het net realtime stabiel.
- De reserve- en balanceringsmarkten leveren extra zekerheid, doordat TenneT vooraf flexibiliteit contracteert voor momenten waarop snelle actie nodig is.
Elektriciteitsprijzen: hoe komen ze tot stand?
Vaak wordt gesproken over “de elektriciteitsprijs”, maar in werkelijkheid bestaat er niet één prijs: elke energiemarkt kent zijn eigen prijsvorming. In de praktijk bedoelen mensen meestal de day-aheadprijs, omdat daarop een groot deel van de handel plaatsvindt en deze prijs direct zichtbaar is voor consumenten en bedrijven.
Day-aheadprijzen worden bepaald via het principe van marginale prijsstelling. Producenten bieden hun elektriciteit aan tegen hun variabele kosten, gerangschikt in een zogenoemde merit order: van goedkoop (zon en wind) naar duurder (zoals gascentrales).
De vraagcurve loopt daartegenover af. Waar beide curves elkaar kruisen, ontstaat de Market Clearing Price: de prijs die voor dat uur geldt voor alle producenten.
Is er veel duurzame opwek beschikbaar, dan ligt de Market Clearing Price laag. Is de vraag hoger dan het aanbod van zon en wind, dan worden duurdere installaties zoals gascentrales ingezet en bepalen hun variabele kosten de prijs.
Hierdoor kunnen elektriciteitsprijzen per uur sterk variëren en rechtstreeks doorwerken in de energierekening van bedrijven en huishoudens.
Smartbox
Behaal maximaal rendement op de energiemarkt met Smartbox
De energiemarkt wordt steeds dynamischer door de groei van zonne- en windenergie. Flexibiliteit wordt daardoor waardevoller dan ooit.
Daarom hebben we een slim energiemanagementsysteem (EMS) ontwikkeld, de Smartbox, dat alle energie-assets binnen een project razendsnel aanstuurt. Denk aan zonneparken, windmolens en laadpleinen.
Maar het EMS kan veel meer dan alleen sturing regelen:
- Smartbox leest continu de prijzen op de day-ahead-, intraday- en onbalansmarkt.
- Het apparaat bepaalt per kwartier, en waar nodig sneller, de optimale inzetstrategie.
- Batterijen laden goedkoop en ontladen wanneer de waarde het hoogst is.
- Laadinfra schakelt slim mee met prijspieken, zodat je oplaadt op de voordeligste momenten.
- Duurzame opwek wordt optimaal benut, of juist afgeregeld wanneer het net daarom vraagt.
Verandert er iets op de markt, dan schakelt Smartbox binnen 20 milliseconden mee. Smartbox regelt alles, terwijl jij via het Smartbox Portaal inzicht hebt in alle realtime data. Wil je deze totaaloplossing aanbieden als energiemaatschappij of energie-installateur? Lees alles over dit innovatieve EMS of meld je direct aan als partner.