De onbalansmarkt speelt een sleutelrol in het stabiel houden van het Nederlandse elektriciteitsnet. Maar wat is de onbalansmarkt precies? En hoe werkt het handelen op deze energiemarkt? Dit en meer vertellen we je graag in dit blog.
De onbalansmarkt is een van de belangrijkste balanceringsmarkten binnen het Nederlandse energiesysteem. Omdat elektriciteit niet op het stroomnet zelf kan worden opgeslagen, moeten productie en verbruik op elk moment exact in evenwicht zijn. Zodra dat evenwicht verstoord raakt, bijvoorbeeld door onverwacht meer of minder vraag, of door schommelingen in zonne- en windproductie, ontstaat onbalans.
Een overschot aan elektriciteit kan het net overbelasten en apparatuur beschadigen, terwijl een tekort kan leiden tot spanningsdalingen en uiteindelijk uitval. Om dit te voorkomen stuurt TenneT continu bij. Op de onbalansmarkt publiceert de netbeheerder een onbalansprijs die bedrijven prikkelt om het net te helpen herstellen. Wie op het juiste moment elektriciteit kan leveren of juist afnemen, ontvangt een vergoeding. Wie op het juiste moment elektriciteit kan leveren of juist afnemen, ontvangt een vergoeding. Wie afwijkt van zijn voorspelde productie of verbruik en daar niet slim op kan sturen, wordt afgerekend tegen de onbalansprijs via zijn BRP. In de praktijk betekent dit dat partijen zonder geautomatiseerde sturing de kosten dragen van partijen die hun assets wél flexibel kunnen inzetten.
Onbalans ontstaat wanneer de werkelijke productie en het werkelijke verbruik afwijken van wat energieproducenten en leveranciers vooraf hebben ingeschat. Omdat elektriciteit direct gebruikt moet worden op het moment dat het wordt opgewekt, is het systeem extreem gevoelig voor onverwachte pieken of dalen. Schommelingen in zonne- en windproductie, wijzigingen in industriële belasting, storingen of onvoorspelbaar consumentengedrag kunnen allemaal leiden tot een verschil tussen planning en realiteit. Zodra die balans wijkt, komt de netfrequentie onder druk te staan en moet TenneT ingrijpen om het systeem stabiel te houden.
Er is meer productie dan verbruik, met als gevolg:
Het verbruik is hoger dan de hoeveelheid opgewekte elektriciteit met als gevolg:
Handelen op de onbalansmarkt draait om het inspelen op wat het elektriciteitsnet op dat moment tekortkomt of juist te veel heeft. TenneT beoordeelt continu de actuele netbalans en bepaalt per kwartier hoe groot de onbalans in het systeem is. Op basis van de geactiveerde regelenergie en de marginale biedprijs van de ingezette Balancing Service Providers (BSP’s) ontstaat de onbalansprijs.
Binnen een kwartier kan deze prijs per minuut veranderen voor zowel afname als invoeding. Hoe groter de onbalans op het net, hoe sterker deze prijzen kunnen oplopen of dalen. In situaties waarin zowel op- als afregelen nodig is (regeltoestand 2), kan TenneT de prijzen voor afname en invoeding omkeren. Om inzicht te geven in wat het net precies nodig heeft, gebruikt TenneT verschillende regeltoestanden. Elke regeltoestand beschrijft de situatie van het net en welke actie gewenst is:
Regeltoestand 1 – tekort aan elektriciteit
Er is minder productie dan verbruik. TenneT moet extra vermogen activeren om de netfrequentie te stabiliseren. Partijen die op dat moment extra elektriciteit kunnen leveren, krijgen hiervoor een vergoeding.
Regeltoestand -1 – overschot aan elektriciteit
Er is meer productie dan verbruik. Het net wordt te zwaar belast en TenneT moet vermogen uit het systeem halen. Marktpartijen worden beloond voor het verminderen van productie of voor het opnemen van extra elektriciteit.
Voorbeeldberekening
Wanneer een partij tegen de systeembalans ingaat, werkt de berekening precies hetzelfde, alleen verandert de vergoeding in een kostenpost die bovenop de normale energiekosten komt.
Regeltoestand 0 – vraag en aanbod in balans
Het systeem draait stabiel en TenneT hoeft geen corrigerende maatregelen te nemen. De onbalansprijs blijft doorgaans beperkt en flexibiliteit wordt nauwelijks ingezet.
Regeltoestand 2 – sterke wisselingen binnen één kwartier
Binnen hetzelfde kwartier is zowel op- als afregelen nodig, vaak door snel variërende zonne- of windproductie. De markt reageert continu mee, waardoor onbalansprijzen snel kunnen bewegen.
Niet elke partij mag direct handelen op de onbalansmarkt. De markt werkt via specifieke rollen die verantwoordelijkheid dragen voor de balans van een volledige energieportefeuille. Bedrijven met flexibel vermogen, zoals batterijen, laadinfra of industriële processen, kunnen hier wél aan deelnemen, maar altijd via een erkende marktpartij.
BRP (Balance Responsible Party)
Verantwoordelijk voor het in evenwicht houden van de totale energieportefeuille. De BRP ontvangt of betaalt de onbalansverrekening en rekent dit door aan aangesloten klanten.
BSP (Balancing Service Provider)
Een partij die flexibel vermogen aanbiedt aan TenneT. Een BSP stuurt assets aan om op- of af te regelen en ontvangt hiervoor de vergoeding vanuit de onbalansmarkt of andere balanceringsmarkten.
Energiebedrijven en aggregators
Zij bundelen flexibel vermogen van klanten (zoals batterijen of industriële afnemers) en handelen namens hen. Dit maakt deelname mogelijk voor bedrijven zonder eigen BRP-rol.
Bedrijven met flexibel vermogen (indirect)
Denk aan batterijprojecten, productie-installaties, warmtepompen, WKK’s of laadpleinen. Zij handelen niet zelf, maar worden via een BRP/BSP aangestuurd en delen in de opbrengst of kosten.
De onbalansmarkt is van oorsprong ingericht voor grote marktpartijen zoals energieproducenten, leveranciers en aggregators. Dankzij slimme energiemanagementsystemen wordt het echter ook mogelijk voor huishoudens en kleinere bedrijven om indirect mee te profiteren van deze markt. De inzet van batterijensystemen speelt hierin een steeds grotere rol.
Een batterijsysteem kan energie opslaan op momenten dat er een overschot is en de prijzen laag staan, en deze weer terugleveren wanneer de onbalansprijs hoog oploopt. Dit bespaart energiekosten en helpt tegelijkertijd bij het stabiliseren van het elektriciteitsnet.
De prijzen op de onbalansmarkt bewegen continu mee met de actuele balans tussen vraag en aanbod op het elektriciteitsnet. Omdat een groot deel van onze opwek afkomstig is van zon en wind, speelt het weer hierin een steeds grotere rol. Bij onverwacht lage productie door bijvoorbeeld bewolking of een lage windkracht kunnen de onbalansprijzen snel oplopen. Wanneer er juist meer zon of wind is dan verwacht, kan de prijs binnen minuten dalen tot zeer lage of zelfs negatieve waarden.
Onbalansprijzen worden weergegeven in €/MWh. Door dit bedrag te delen door 1.000, krijg je de prijs per kWh. Een piek van € 1.800 per MWh betekent dus € 1,80 per kWh. Voor een thuisbatterij met een vermogen van 10 kW komt dat neer op maximaal 2,5 kWh inzet in een kwartier. In zo’n situatie kan een batterij dus ongeveer € 4,50 verdienen in één kwartier, afhankelijk van hoe deze via een BRP of aggregator wordt aangestuurd. In de praktijk kan de daadwerkelijke opbrengst afwijken. De inzet van een batterij hangt af van de aansturing via een BRP of aggregator, de beschikbaarheid van flexibiliteit, systeemverliezen en de vraag of een asset op dat moment volledig inzetbaar is.
Let op: TenneT kan achteraf altijd correcties toepassen op de definitieve onbalansprijs.
De onbalansmarkt vraagt om snelheid, nauwkeurigheid en slim vermogen. Omdat zon en wind steeds grotere prijsschommelingen veroorzaken, wordt flexibiliteit waardevoller dan ooit. Daarom hebben we de Smartbox ontwikkeld: een krachtig energiemanagementsysteem (EMS) dat alle energie-assets binnen een project automatisch aanstuurt, van zonnepanelen en windmolens tot laadinfra.
Op de onbalansmarkt maakt juist de realtime respons het verschil. Smartbox:
Wil jij als energiemaatschappij of -installateur een totaaloplossing bieden voor je klanten? Lees meer over onze Smartbox óf meld je direct aan als partner.